تست NIPT چیست و در چند هفتگی انجام می‌شود؟

تست ^[1]NIPT چیست؟

روش غربالگری غیر تهاجمی می باشد که با آن غالبا غربالگری تریزومی 21(سندرم داون)، تریزومی 18، تریزومی 13 و آنوپلوئیدی های کروموزوم های جنسی با استفاده ازCF DNA  یا DNA جنینی آزاد در جریان خون مادر قابل انجام می باشد.

با تست NIPT ،99-98٪ جنین های مبتلا به سندرم داون، در همان دوران حاملگی، شناسایی می شوند اما به دلیل نتایج مثبت و منفی کاذب مشاهده شده، به عنوان تست غربالگری در نظر گرفته شده و تست تشخیصی نیست. قابل ذکر است که تست های تشخیصی با استاندارد طلایی، روش های تهاجمی(آمنیوسنتز یا نمونه گیری از پرزهای کوریون) برای تعیین کاریوتایپ جنین می باشند و در افرادی که تست NIPT آنها مثبت باشد، نیز توصیه می گردد.

آزمایش NIPT چگونه انجام میشود؟

نحوه انجام تست NIPT پیچیدگی خاصی ندارد و تنها به نمونه خون مادر نیاز است که از ورید بازو گرفته می‌شود. این تست باید در اوایل هفته 10 بارداری انجام شود تا DNA جفت به میزان کافی در خون مادر وجود داشته باشد(بهتر است برای انجام تست NIPT و زمان انجام آن حتما با پزشک متخصص خود مشورت کنید). این تست در ازمایشگاه های زیادی انجام میشود و به دلیل غیرتهاجمی بودن هیچ خطری برای جنین ندارد.

علت درخواست پزشک برای تست NIPT چیست؟

انجام تست NIPT برای همه بانوان باردار ضروری نیست و پزشک متخصص بعد از انجام بررسی های لازم ضرورت انجام این تست را به مادر اطلاع خواهد داد. تست nipt که برای تشخیص اختلالات کروموزومی است در موارد زیر توسط پزشک درخواست می‌شود:

• زنان باردار بالای 35 سال
• داشتن فرزندی با ناهنجاری های کروموزومی
• دیده شدن احتمال ناهنجاری ژنتیکی در سونوگرافی
• وجود مشکل ژنتیکی در آزمایش غربالگری
• سابقه شخصی یا خانوادگی بیماری ژنتیک
• حاملگی های متعدد

آمادگی های لازم قبل از انجام تست NIPT

قبل از انجام تستNIPT  نیاز به آمادگی خاص و پیچیده‌ای نیست. با این حال، برای اطمینان بیشتر و دریافت بهترین نتایج، رعایت چند نکته ساده می‌تواند مفید باشد:

• نوشیدن مایعات کافی

توصیه می‌شود قبل از مراجعه برای انجام آزمایش، به میزان کافی مایعات (آب) بنوشید. این کار به افزایش حجم خون مادر کمک کرده و نمونه‌گیری را آسان‌تر می‌کند. البته نیازی به مصرف بیش از حد مایعات نیست، تنها به طور معمول آب بنوشید. 

• عدم نیاز به ناشتا بودن 

 همانطور که گفته شد، نیازی به ناشتا بودن برای انجام تست NIPT نیست. شما می‌توانید قبل از انجام آزمایش، وعده غذایی معمول خود را میل کنید.

• زمان مناسب نمونه‌گیری

بهترین زمان برای انجام تست NIPT معمولاً از هفته دهم بارداری به بعد است. البته بهتر است در این مورد با پزشک یا مشاور ژنتیک خود مشورت کنید تا زمان دقیق را بر اساس شرایط شما تعیین کنند.

• ارائه اطلاعات دقیق

در زمان مراجعه به آزمایشگاه، اطلاعات کامل بارداری خود، از جمله سن دقیق بارداری، نتایج سونوگرافی‌های قبلی و سابقه پزشکی خود و همسرتان را به مسئول نمونه‌گیری یا پزشک ارائه دهید. این اطلاعات به تفسیر دقیق‌تر نتایج کمک شایانی می‌کند.

• داروهای مصرفی

اگر داروی خاصی را مصرف می‌کنید، حتماً پزشک معالج یا مسئول آزمایشگاه را در جریان قرار دهید. اگرچه NIPT معمولاً تحت تاثیر داروهای رایج بارداری قرار نمی‌گیرد، اما اطلاع‌رسانی در این زمینه همیشه مفید است.

برای اطمینان از دقت نتایج تست NIPT  به موارد زیر توجه ویژه داشته باشید:

1. انتخاب آزمایشگاه معتبر

اطمینان حاصل کنید که آزمایشگاه مورد نظر شما از تکنولوژی روز و استانداردهای لازم برای انجام تست NIPT برخوردار است.

2. مشاوره ژنتیک 

 قبل و بعد از انجام تست، مشاوره ژنتیک با متخصصان این حوزه را جدی بگیرید. آن‌ها می‌توانند شما را در مورد انتخاب تست مناسب، تفسیر نتایج و گام‌های بعدی راهنمایی کنند.  

3. درک محدودیت‌های تست  

 تست NIPT یک تست غربالگری (Screening) است، نه تشخیصی .(Diagnostic) در صورتی که نتایج تست، ریسک بالایی را برای ناهنجاری‌های کروموزومی نشان دهد، پزشک ممکن است برای تأیید نهایی، انجام تست‌های تشخیصی مانند آمنیوسنتز را توصیه کند.

محدودیت های آزمایش nipt چیست؟

با وجود اینکه آزمایش NIPT یکی از دقیق‌ترین و پیشرفته‌ترین تست‌های غربالگری دوران بارداری است، اما مانند هر روش پزشکی دیگری محدودیت‌های خاص خود را دارد. شناخت این محدودیت‌ها به مادران و پزشکان کمک می‌کند تا انتظارات واقع‌بینانه‌تری از نتیجه داشته باشند و در صورت نیاز، اقدامات تشخیصی تکمیلی را در زمان مناسب انجام دهند.

1. تست NIPT یک آزمایش غربالگری است نه تشخیصی و تنها احتمال وجود برخی ناهنجاری های کروموزومی را بررسی می‌کند.
2. تریزومی 21، تریزومی 18، تریزومی 13 و برخی اختلالات کروموزوم های جنسی از ناهنجاری هایی بوده که توسط تست NIPT قابل بررسی هستند.
3. هر چند دقت تست NIPT بالا است اما عوامل فیزیولوژیک و تکنیکی  می‌توانند باعث بروز خطا در نتیجه تست شوند؛ لازم به ذکر است که این خطاها معمولا نادرند اما صفر نیستند.
4. یکی از پارامترهای کلیدی در موفقیت NIPT، مقدار cfDNA  جنینی در خون مادر است. BMI بالا، انجام تست قبل از هفته 10ام، بارداری دوقلو یا چند قلو می‌توانند باعث کافی نبودن DNAجنینی شوند.

برخی شرایط نادر اما مهم می‌توانند در نتیجه تست تاثیرگذار باشند از جمله:

• موزائیسم جفتی 
• سابقه پیوند عضو 
• سرطان‌های فعال 
• سقط جنین

منشا CF DNA(Cell Free DNA) چیست؟

منشا DNA آزاد در گردش خون مادر، CF DNA مادر و جفت جنین می باشد.  آپوپتوز سلول های پلاسنتا^[3] و سلول‌های هماتوپوئتیک مادری و همچنین آپوپتوز اریتروبلاست های جنینی، ایجاد CF DNA می‌نماید که از جفت عبور کرده و وارد گردش خون مادر می گردد. اینDNA  در گردش، قطعه قطعه بوده و هر قطعه سایزش 200-50 جفت باز می‌باشد.

تست NIPT در چه زمانی از بارداری قابل انجام می باشد؟

CF DNA جنینی از هفته 5 بارداری تا معمولا هفته 9 بارداری قابل جداسازی از خون مادر می باشد. غلظت نسبیCF DNA جنینی با افزایش سن بارداری تا تقریبا هفته 20 ، به میزان 0.1% در هفته و پس از آن تا زمان زایمان به میزان 1%  در هفته به شدت افزایش می یابد.

CFDNA چه زمانی از خون مادر ناپدید می‌شود؟

پس از زایمان، CF DNA جنینی به سرعت از گردش خون مادر ناپدید می شود، در یک زن سالم باردار، نیمه عمر آن تقریبا 1 ساعت است و 2 روز پس از زایمان کاملا حذف می گردد.

 میزان شکست در تست NIPT چقدر است؟

 د ر 1-5% از تست های غربالگری NIPT ، با شکست مواجه می گردد. به طور کلی میزان تشخیص در تریزومی 21، 18 و 13، 97% با مثبت کاذب 1.25% می باشد.

آیا احتمال اشتباه در تست NIPT وجود دارد؟

بله، به طور کلی هر حالتی که سبب گردد DNA غیر از DNA جنین مورد بررسی قرار گیرد سبب موارد مثبت یا منفی کاذب می شود.  

عوامل عدم مشاهده اختلال کروموزومی در تست NIPT

چه مواردی سبب می گردد که علی‌رغم مبتلا بودن جنین، در تست NIPT اختلال کروموزومی مشاهده نگردد؟ 4 فاکتور می توانند میانگین CF DNA را کاهش داده و با وجود بیمار بودن جنین، منجر به پاسخ ندادن تست یا ایجاد پاسخ منفی کاذب گردند:

1- سن بارداری پایین

تا قبل از هفته دهم بارداری، CF DNA به طور قابل توجهی کم می باشد و نیاز است تا غربالگری در هفته دهم و بیشتر انجام گردد، که در این زمان تقریبا سهم DNA جنین، 4% سهم کل CF DNA مادری می باشد. CF DNA جنینی تقریبا 13%  از CF DNA کل را در گردش خون مادر در اواخر سه ماهه اول و اوایل سه ماهه دوم تشکیل می دهد و در حوالی زایمان تقریبا به 50% کل CF DNA مادری می رسد.

2- نمونه گیری نا صحیح

نمونه گیری صحیح و پایداری DNA ، نقش بسزائی در سهم DNA جنینی دارند، به طوری که لیز شدن تعداد کمی از سلول های سفید خونی، نمونه را بسیار رقیق می کند. برای حل این مشکل باید نمونه خون را در لوله های استاندارد حاوی EDTA جمع آوری نمود و در عرض 6 ساعت سانتریفیوژ کرد. پلاسمای حاصل در فریزر -80°C پایدار می‌باشد، البته لوله هایی هم هستند (cell-free DNA BCT) که نمونه درون آنها تا 5 روز در دمای اتاق قابل نگهداری می باشد و نباید در یخچال یا فریزر قرار گیرند.

هرچه وزن مادر (BMI) افزایش یابد، سهم DNA جنین کاهش می یابد که با افزایش حجم پلاسما در مادران چاق در ارتباط می باشد.

4- کاریوتایپ جنین

سهم DNA جنینی در هفته های 20-10 در جنین های مبتلا به تریزومی 18(به طور میانگین 9% ) کمتر از حاملگی با جنین سالم(به طور میانگین 13% ) یا حاملگی با جنین مبتلا به سندرم داون(به طور میانگین 15%) می باشد. این امر توجیه کننده میزان بالای شناسایی در تریزومی 21 نسبت به تریزومی 18 است. سهم CF DNA جنینی در تریزومی 13، سندرم ترنر و همچنین در جنین های تریپلوئید بسیار پایین می باشد.

در آنوپلوئیدی های کروموزوم X، میزان تشخیص پایین تر و میزان شکست  بالاتر است. علت 50%  از شکست ها در این روش، میزان کم DNA جنینی(کمتر از 4% ) می‌باشد. در موارد شکست معمولا مجددا نمونه گیری تکرار می شود و در 2/3 موارد موفقیت آمیز می باشد. 

 علل جواب های غیرمعمول آزمایش NIPT چیست؟

در چه مواردی جنین سالم و تست NIPT به طور کاذب مثبت گزارش می گردد؟ موزائیسم محدود به جفت: از آنجاکه منبع اصلی CF DNA جنینی در گردش خون مادر، سلول‌های جفت هستند، در تست NIPT نتایجی در ارتباط با جفت خواهیم داشت که ممکن است در مغایرت با جنین باشد. این مورد در 1-2% حاملگی ها مشاهده می گردد.

1- مواردی که بارداری دو قلو بوده ولی یکی از جنین ها مرده است(Demise of a twin)

چنانچه قل مرده آنوپلوئید باشد، این حالت رخ می دهد، زیرا جفت مربوط به قل از بین رفته، هفته ها پس از مرگ باعث ورود DNA به خون می شود.

2- موزائیسم مادری

موزائیسم در کروموزوم های مادر، به عنوان ناهنجاری در جنین در نظر گرفته می شود.

3- سرطان مادری

وقوع بیش از یک آنوپلوئیدی نادر بوده و می تواند نشان دهنده بدخیمی و آزاد شدن DNA حاصل از تومور به گردش خون مادر باشد.

4- مسائل تکنیکی

اشتباه شدن نمونه ها و یا جابجا شدن آنها با هم

5- گیرنده پیوند

چنانچه دهنده پیوند به مادر،  مرد باشد، در تست NIPT جنین مذکر شناسایی می گردد.

چه افرادی کاندیدای انجام تست NIPT هستند؟

به طور کلی چه مواردی فرد را کاندید NIPT می نماید؟ در مورد سندرم داون، سن بالای مادر >=35، یافته های غیرطبیعی اولتراسوند(افزایش NT)، نتایج غیر طبیعی تست غربالگری سرم، سابقه وجود آنوپلوئیدی در خانواده(حاملگی آنوپلوئید در گذشته) یا والدین حامل ترانسلوکاسیون روبرتسونین‌(جابجایی بالانس خطر ساز برای تریزومی 13 یا 21) از جمله مواردی است که فرد را کاندید NIPT می نماید.

میزان خطای تعیین جنسیت در آزمایش سل فری

آیا امکان تشخیص جنسیت جنین با استفاده از این روش قبل از تشخیص با اولتراسوند وجود دارد؟ بله، در هفته 10 الی 13 قابل انجام است اگر چه معمولا استفاده غیر پزشکی از تست‌های دوران بارداری محسوب شده(غیر از موارد بیماری‌های وابسته به جنس) و با توجه به عواقبی که می تواند داشته باشد از جمله سقط غیر قانونی جنین به علت جنسیت، توصیه نمی گردد.

پس از انجام تست NIPT قدم بعدی چیست؟

چنانچه نتیجه تست مثبت باشد، انجام تست های تشخیصی تهاجمی(آمنیوسنتز،کاریوتایپ و....) برای تایید نتیجه تست ضروری است.