آزمایش Anti-CCP برای چیست؟

آزمایش Anti-CCP در سال‌های اخیر تبدیل شده به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تشخیص زودهنگام آرتریت روماتوئید؛ بیماری‌ای که اگر دیر تشخیص داده شود، می‌تواند آرام و بی‌صدا مفاصل را فرسوده کند. این تست دقیق‌تر از بسیاری از آزمایش‌های قدیمی‌تر عمل می‌کند و اغلب پیش از ظاهر شدن علائم شدید، نشانه‌های پنهان التهاب خودایمنی را آشکار می‌سازد. آشنایی با میزان نرمال آزمایش Anti-CCP و تفسیر درست آن کمک می‌کند متوجه شویم آیا فعالیت سیستم ایمنی طبیعی پیش می‌رود یا اینکه بدن زودتر از ما خبر از یک التهاب مزمن داده است. شناخت این آزمایش، به‌ویژه برای افرادی که مستعد روماتیسم مفصلی هستند، نه‌تنها راهی برای تشخیص دقیق‌تر است، بلکه فرصتی برای شروع درمان در بهترین زمان ممکن فراهم می‌کند؛ زمانی که جلوگیری از آسیب مفصلی هنوز ممکن است و کیفیت زندگی حفظ می‌شود.

آزمایش Anti-CCP چیست و چه نقشی در تشخیص آرتریت روماتوئید دارد؟

آزمایش Anti-CCP یکی از دقیق‌ترین تست‌های خون برای تشخیص زودهنگام آرتریت روماتوئید(RA) است. این آزمایش میزان آنتی‌بادی‌های ضد CCP را اندازه‌گیری می‌کند؛ آنتی‌بادی‌هایی که وقتی سیستم ایمنی دچار خطا می‌شود و به بافت مفاصل حمله می‌کند، در خون افزایش می‌یابند. نکته مهم اینجاست که Anti-CCP معمولاً سال‌ها قبل از ظاهر شدن درد و التهاب شدید مفاصل مثبت می‌شود و همین ویژگی آن را به یک ابزار طلایی برای تشخیص زودرس تبدیل کرده است. پزشکان با کمک این آزمایش می‌توانند احتمال ابتلای فرد به RA را با دقت بالا پیش‌بینی کرده و درمان را در بهترین زمان شروع کنند تا از آسیب مفصلی جلوگیری شود.

چه زمانی پزشک انجام آزمایش Anti-CCP را تجویز می‌کند؟

پزشکان معمولاً تست anti ccp را در موقعیت‌های کلینیکی زیر تجویز می‌کنند:

• بیمار با علائم التهابی مفصل(به‌ویژه مفاصل کوچک دست و پا)

اگر بیمار علائم درد مفاصل سمترال(تقارنی)، تورم مفصل، خشکی مفاصل صبحگاهی بیش از نیم ساعت، کاهش کارایی دست‌ها و تدریجی بودن علائم را دارد  پزشک برای تمایز RA از سایر آرتریت‌ها آزمایش anti ccp را همراه RF و آزمایشات التهابی مثل ESR و CRP درخواست می‌کند. نتیجه Anti-CCP مثبت به تشخیص RA قوت می‌بخشد.

• بیمار با التهاب مفصلی ولی RF منفی یا نتایج متناقض

در مواردی که فاکتور روماتوئید(RF) منفی است اما همچنان پزشک مشکوک به RA است، تست anti ccp بسیار کمک‌کننده است زیرا Anti-CCP می‌تواند در بیماران RF-منفی، تشخیص را آشکار کند یا آینده بالینی را پیش‌بینی نماید. به عبارت دیگر، ترکیب RF و anti-CCP حساسیت و ارزش تشخیصی کلی را افزایش می‌دهد.

• بیماران با درد مفصل مبهم 

در برخی افراد که درد مفصلی خفیف یا علائم غیر قطعی دارند، وجود Anti-CCP ممکن است نشان‌دهنده ریسک تبدیل‌شدن به RA باشد؛ مطالعات نشان داده‌اند که Anti-CCP ممکن است سال‌ها قبل از بروز کامل RA مثبت شود. در چنین شرایطی پزشک ممکن است بیشتر روی رصد، تصویربرداری هدفمند یا شروع زودهنگام درمان‌های محافظت‌کننده فکر کند.

• ارزیابی شدت یا ریسک پیشرفت بیماری(به‌عنوان یک عامل پیش‌بینی‌کننده)

اگرچه تست anti ccp به‌عنوان‌ مانیتورینگ روزمره فعالیت بیماری توصیه نمی‌شود، اما حضور و تیتر بالای Anti-CCP در تشخیص اولیه با احتمال بیشتری برای پیشرفت سریع‌تر و تخریب مفصلی همراه است؛ بنابراین در تشخیص اولیه پزشکان از آن برای تصمیم‌گیری درباره شدت درمان مثلاً شروع دارو‌های اصلاح‌کننده بیماری استفاده می‌کنند.

• موارد شک به بیماری‌های خودایمنی یا افتراق بین انواع آرتریت

از آنجا که Anti-CCP نسبتاً اختصاصی برای RA است، در افتراق RA از آرتروز(OA)، آرتریت پس‌عفونی، آرتریت کریستالی یا برخی آرتریت‌های التهابی غیر RA کاربرد دارد؛ بنابراین در پروتکل تشخیصی یک پزشک روماتولوژی اغلب همراه آزمایش‌های دیگر درخواست می‌شود.

• در بیمارانی با سابقه خانوادگی 

اگر بیمار سابقه خانوادگی RA یا عوامل خطری مانند سیگار کشیدن داشته باشد و علائمی خفیف دارد، پزشک ممکن است تست anti ccp را برای ارزیابی ریسک و راهبری بعدی تجویز کند. مطالعات ارتباط بین عوامل ژنتیکی، سیگار و تولید Anti-CCP را نشان داده‌اند.

نکات عملی برای بیمار و پزشک درباره زمان درخواست تست

زمان نمونه‌گیری: هیچ آماده‌سازی خاصی(مثل ناشتا بودن) معمولاً لازم نیست؛ نمونه‌گیری خون استاندارد برای سرم کافی است. در صورت نیاز تصویربرداری رادیوگرافی دست/مفاصل یا سونوگرافی/MRI برای ارزیابی آسیب مفصلی. نتیجه Anti-CCP مثبت احتمال قوی‌تری برای RA می‌دهد؛ نتیجه منفی به‌معنای رد RA نیست. تفسیر دقیق با توجه به کل بالینی لازم است.

آزمایش Anti-CCP چگونه انجام می‌شود و در چه مراکزی قابل انجام است؟

آزمایش anti ccp یک آزمایش سرمی است که با گرفتن نمونه خون و اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌های ضد پپتید سیترولینه(Anti-CCP) توسط روش‌های ایمونوشیمیایی مانند ELISA یا تکنیک‌های اتوماتیک‌تر(CIA/CLIA) انجام می‌شود؛ نمونه‌ها در آزمایشگاه‌های بیمارستانی، آزمایشگاه‌های مرجع و برخی آزمایشگاه‌های خصوصی قابل انجام‌اند.

آمادگی های لازم قبل از انجام تست anti ccp 

نیازی به ناشتا بودن نیست. معمولاً برای تست anti ccp لازم نیست بیمار ناشتا باشد خون وریدی در هر زمان گرفته می‌شود مگر به دستور خاص آزمایشگاه. بیشتر دارو‌های متداول تاثیر مستقیمی بر حضور Anti-CCP ندارند؛ با این حال در موارد خیلی خاص(مثلاً درمان‌های سرکوب‌کننده ایمنی بسیار قدرتمند) بهتر است پزشک و آزمایشگاه را مطلع کنید.

مزایا و محدودیت‌های تست Anti-CCP در تشخیص روماتیسم مفصلی

تست Anti-CCP به دلیل اختصاصیت بالا نقش مهمی در تشخیص زودهنگام روماتیسم مفصلی دارد، اما منفی بودن آن بیماری را به‌طور کامل رد نمی‌کند و تفسیر آن باید در کنار یافته‌های بالینی و سایر آزمایش‌ها انجام شود.

• اختصاصیت بالا 

آزمایش anti ccp یکی از اختصاصی‌ترین نشانگر‌های سرمی برای آرتریت روماتوئید است؛ یعنی نتیجه مثبت احتمالاً به RA اشاره می‌کند و کمتر در بیماری‌های دیگر به‌طور کاذب مثبت می‌شود. این ویژگی باعث شده تست anti ccp در تفکیک RA از سایر آرتریت‌ها بسیار ارزشمند باشد.

• قابلیت تشخیص زودهنگام / پیش‌بینی‌کننده 

Anti-CCP ممکن است سال‌ها پیش از شروع علائم کامل RA در خون دیده شود؛ همچنین وجود Anti-CCP با ریسک بالاتر تبدیلِ وضعیت به RA و تخریب مفصلی سریع‌تر مرتبط است. بنابراین تست anti ccp ارزش پیش‌بینی‌کننده دارد.

• ترکیب با RF حساسیت و ارزش تشخیصی را افزایش می‌دهد

وقتی تست anti ccp و RF با هم ارزیابی شوند، حساسیت تشخیص RA افزایش می‌یابد؛ هم‌زمان اگر هر دو مثبت باشند، احتمال شکل تهاجمی‌تر بیماری بیشتر است.

• ارزش پروگنوستیک(ارتباط با پیشرفت و آسیب مفصلی)

بیماران Anti-CCP مثبت بیشتر مستعد تغییرات رادیولوژیک و تخریب مفصلی در طول زمان هستند، بنابراین این تست در تعیین شدت بالقوه بیماری و تصمیم‌گیری درمانی اولیه کمک می‌کند.

• حساسیت 

حساسیت تست anti ccp معمولاً در محدوده ~۶۰–۸۰% گزارش شده(بسته به جمعیت و کیت)، پس بخش قابل‌توجهی از بیماران RA ممکن است anti ccp منفی باشند(به‌ویژه در مراحل اولیه). بنابراین یک تست منفی به‌تنهایی بیماری را رد نمی‌کند.

• اختلاف بین کیت‌ها و آستانه‌ها 

واریانس بین کیت‌های مختلف و نسخ مختلف می‌تواند در مقادیر و آستانه‌های گزارش‌شده تفاوت ایجاد کند؛ بنابراین تفسیر باید براساس مرجع آزمایشگاه انجام شود. این موضوع می‌تواند باعث سردرگمی در مقایسه نتایج تکراری از آزمایشگاه‌های مختلف شود.

• نیازمند تفسیر کلینیکی   

نتایج تست anti ccp باید همیشه در کنار یافته های بالینی  history ،RF ،ESR/CRP تفسیر شود؛ تصمیم درمانی صرفاً بر اساس یک عدد توصیه نمی‌شود.

• کاربرد محدود در‌مانیتورینگ درمان

برخلاف آزمایش‌هایی مانند ESR یا CRP که تغییرات سطحی با التهاب را نشان می‌دهند، سطح Anti-CCP معمولاً برای‌مانیتورینگ پاسخ درمانی یا شدت بیماری روزمره مناسب نیست و معمولاً تغییرات سریعی نشان نمی‌دهد. بنابراین تست anti ccp برای پیگیری درمان توصیه نمی‌شود.

• هزینه و دسترسی(در برخی سیستم‌ها)

در برخی مناطق یا سیستم‌های سلامت، هزینه بالاتر یا سیاست‌های پوشش‌دهی می‌تواند استفاده روتین را محدود کند؛ بعضی آزمایشگاه‌ها نیز به‌دلیل تجهیزات خاص، این تست را به آزمایشگاه مرجع می‌فرستند.

• مثبت‌های کاذب نادر و شرایط دیگر

هرچند specificity بالا است، اما موارد نادری از مثبت شدن Anti-CCP در برخی بیماری‌های التهابی دیگر یا شرایط خاص گزارش شده است؛ لذا همیشه تفسیر کلینیکی مورد نیاز است. 

تفسیر نتایج آزمایش Anti-CCP به زبان ساده 

آزمایش anti ccp به دنبال آنتی‌بادی‌هایی است که دستگاه ایمنی علیه پروتئین‌های «سیترولینه» می‌سازد. وقتی این آنتی‌بادی‌ها در خون پیدا شوند، یعنی سیستم ایمنی به‌نوعی احتمال وجود فرایند خود ایمنی در مفاصل را نشان داده  و مهم‌ترین بیماری مرتبط، آرتریت روماتوِئید است. 

• آنتی‌بادی‌های CCP مثبت و RF مثبت، به این معنی است که شما احتمالاً به آرتریت روماتوئید مبتلا هستید.
• آنتی‌بادی‌های CCP مثبت و RF منفی، می‌تواند به این معنی باشد که شما در مراحل اولیه آرتریت روماتوئید هستید یا در آینده به آن مبتلا خواهید شد.
• آنتی‌بادی‌های CCP منفی و RF منفی، به این معنی است که احتمال ابتلا به آرتریت روماتوئید در شما کمتر است. پزشک شما ممکن است برای یافتن علت علائم شما، آزمایش‌های بیشتری انجام دهد.

گاهی اوقات، آنتی‌بادی‌های CCP ممکن است در شرایط دیگری مانند موارد زیر یافت شوند:

سایر اختلالات خود ایمنی مانند سندرم شوگرن یا لوپوس، سل فعال(TB)، بیماری مزمن ریه؛ برای درک نتایج آزمایش آنتی‌بادی CCP، پزشک شما علائم، سابقه پزشکی، معاینه فیزیکی و نتایج سایر آزمایش‌های شما را در نظر خواهد گرفت.

نتیجه مثبت آزمایش Anti-CCP نشانه چیست؟

۱. افزایش احتمال ابتلا به آرتریت روماتوئید(RA)
مهم‌ترین پیام یک Anti-CCP مثبت این است که دستگاه ایمنی علیه پروتئین‌های سیترولینه واکنش نشان داده  که از نظر بالینی بیشترین همبستگی را با RA دارد. نتیجه مثبت احتمال ابتلا یا وجود RA را بسیار افزایش می‌دهد.

۲. پیش‌بینی مسیر بیماری و شدت بالقوه

تیتر بالای Anti-CCP با احتمال بیش‌تر برای سیر تهاجمی‌تر، بروز تغییرات رادیولوژیک و تخریب مفصلی در آینده مرتبط است.

۳. وقتی بدون علامت باشد

اگر Anti-CCP مثبت شود ولی بیمار فعلاً علامتی نداشته باشد، این یک «هشدار زیستی» است بدین معنی که ریسک بالاتری برای تبدیل به RA در آینده وجود دارد. در این موارد معمولاً پیگیری منظم و آموزش بیمار درباره علائم هشدار دهنده منطقی است.

۴. هم‌زمان با RF مثبت

ترکیب Anti-CCP مثبت و RF مثبت قوی‌ترین نشانه تشخیص RA و احتمال داشتن فرم تهاجمی‌تر بیماری است.

آیا بیماری‌هایی غیر از آرتریت روماتوئید باعث مثبت شدن Anti-CCP می‌شوند؟

به‌طور کلی آنتی‌بادی Anti-CCP از نظر تشخیصی، اختصاصیت بالایی برای آرتریت روماتوئید(RA) دارد و عمدتاً در بیماران مبتلا به RA مشاهده می‌شود؛ با این حال، در برخی شرایط دیگر نیز ممکن است Anti-CCP به‌صورت مثبت یا با افزایش خفیف تیتر دیده شود:

• بیماری‌های خودایمنی نادر و همپوشان 

در برخی مطالعات مواردی از مثبت شدن Anti-CCP در لوپوس(SLE)، سیستمیک اسکلروز(SSc)، سندرم شوگرن و برخی آرتریت‌های التهابی دیگر گزارش شده است؛ اما شیوع آن پایین‌تر و معمولاً تیتر‌ها کمتر است.

• التهاب‌های موضعی ریه و سیگار کشیدن

مطالعات نشان داده‌اند که بین سیگار کشیدن و ایجاد آنتی‌بادی‌های ضد سیترولینه ارتباط وجود دارد. در برخی افراد سیگاری یا مبتلا به التهاب مزمن ریه، ممکن است Anti-CCP به‌صورت مثبت مشاهده شود. با این حال، این موارد معمولاً از نظر بالینی ارزش تشخیصی کمتری دارند و به‌تنهایی برای تشخیص آرتریت روماتوئید قاطع محسوب نمی‌شوند.

• موارد نادر مثبت کاذب یا خطا‌های آزمایشگاهی

مانند هر تست آزمایشگاهی، خطا‌های نمونه‌گیری، آلودگی، یا تداخل‌های آزمایشگاهی می‌توانند نتایج نادرستی بدهند. تکرار تست یا انجام با روش/آزمایشگاه دیگر مفید است.

• کودکان 

در برخی زیرگروه‌های JIA مثلاً RF-positive polyarticular JIA Anti-CCP ممکن است مثبت باشد؛ اما در کودکان حساسیت متغیر است و تست معمولاً به‌صورت روتین مثل بزرگسالان استفاده نمی‌شود.

آیا از تست Anti-CCP می‌توان برای ارزیابی روند پیشرفت بیماری استفاده کرد؟

سطح Anti-CCP معمولاً ثابتتر از شاخص‌های التهابی مثل CRP و ESR است و به‌ندرت به‌سرعت با تغییر در فعالیت روزانه بیماری تغییر می‌کند. به همین دلیل، تست anti ccp برای ردیابی کوتاه‌مدتِ پاسخ به درمان یا نوسانات فعالیت بیماری مناسب نیست.

1. استفاده‌های پروگنوستیک

با این حال، وجود Anti-CCP(به‌خصوص تیتر بالا) پیش‌بینی‌کننده سیر بدتر و تخریب مفصلی است؛ بنابراین به‌عنوان مارکر پروگنوستیک در تشخیص اولیه اهمیت دارد و ممکن است در برنامه‌ریزی درمانی اولیه کمک کند.

2. تغییرات طولانی مدت

بعضی مطالعات نشان داده‌اند که در برخی بیماران سطح Anti-CCP ممکن است بعد از شروع درمان‌های قوی کاهش یابد، اما این کاهش به‌طور قابل‌اعتماد برای‌مانیتورینگ روزمره توصیه نمی‌شود.

تفاوت آزمایش Anti CCP با فاکتور روماتوئید(RF)

آزمایش anti ccp و RF هر دو برای کمک به تشخیص آرتریت روماتوئید(RA) استفاده می‌شوند، اما تفاوت‌های مهمی دارند:

• Anti CCP تست

آنتی‌بادی علیه پروتئین‌های سیترولینه(CCP) را شناسایی می‌کند. بسیار اختصاصی برای RA است، به این معنی که مثبت شدن آن بیشتر احتمال RA واقعی را نشان می‌دهد و کمتر در بیماری‌های دیگر مثبت می‌شود.

• RF) Rheumatoid Factor)

آنتی‌بادی علیه Fc ایمونوگلوبولین G است. مثبت شدن آن می‌تواند در RA باشد اما در بیماری‌های دیگر(مانند هپاتیت، لوپوس، عفونت‌ها یا افراد سالم مسن) نیز دیده می‌شود.

• اختصاصیت و حساسیت

Anti CCP اختصاصیت بیشتری دارد و مثبت بودن آن در RA قوی‌تر است. RF حساسیت بالاتری دارد ولی اختصاصیت کمتری خواهد داشت.

• کاربرد بالینی

معمولاً هر دو آزمایش با هم استفاده می‌شوند؛ ترکیب مثبت بودن anti ccp و RF شانس تشخیص RA را به شدت بالا می‌برد.

ارتباط تست Anti CCP با سایر آزمایش‌های روماتولوژی مانند ANA و ESR

• ANA(آنتی‌هسته‌ای)

بیشتر برای تشخیص لوپوس و بیماری‌های خودایمنی دیگر کاربرد دارد. مثبت بودن ANA به تنهایی RA را تأیید نمی‌کند.

• ESR) Erythrocyte Sedimentation Rate)

نشانگر التهاب عمومی بدن است و برای پیگیری فعالیت بیماری‌های التهابی مانند RA کاربرد دارد. ESR بالا بدون تست anti ccp نمی‌تواند RA را تشخیص دهد. 

• مزیت ترکیبی

ترکیب تست anti ccp با ESR و ANA و RF به پزشک کمک می‌کند تصویر کامل‌تری از وضعیت ایمنی بدن و احتمال RA یا سایر بیماری‌های روماتولوژیک داشته باشد.

عوامل مداخله‌گر در نتایج آزمایش Anti CCP و چگونگی پیشگیری از خطا

• روش آزمایش

استفاده از کیت‌های مختلف ELISA ،CLIAمی‌تواند نتایج متفاوت بدهد. 

• کیفیت نمونه

خون باید به‌درستی جمع‌آوری، نگهداری و ارسال شود. خطا در نمونه‌گیری باعث مثبت یا منفی کاذب می‌شود.

• دارو‌ها و بیماری‌های دیگر

برخی دارو‌ها یا بیماری‌های خودایمنی می‌توانند سطح آنتی‌بادی‌ها را تغییر دهند.

• راهکارهای پیشگیری از خطا

رعایت دقیق دستورالعمل نمونه‌گیری، انتخاب آزمایشگاه معتبر و بررسی مجدد در صورت نتیجه مشکوک. 

آیا آزمایش Anti CCP برای کودکان نیز قابل انجام است؟

بله، اما نسبت RA در کودکان کمتر است و تشخیص به دقت بیشتری نیاز دارد. در کودکان مبتلا به Juvenile Idiopathic Arthritis (JIA) ،Anti CCP گاهی مثبت می‌شود و می‌تواند نوع خاصی از JIA را پیش‌بینی کند. تصمیم به انجام تست anti ccp در کودکان حتماً باید توسط روماتولوژیست گرفته شود. 

عوارض احتمالی آزمایش Anti CCP و نکات ایمنی قبل از نمونه‌گیری

بسیار نادر هستند و محدود به درد یا کبودی جزئی محل نمونه گیری است.

نکات ایمنی 

• پیش از نمونه‌گیری نیاز به ناشتایی نیست.
• به تکنسین درباره دارو‌ها یا بیماری‌های زمینه‌ای اطلاع دهید.
• محل تزریق تمیز و استریل باشد.

جمع‌بندی

تست anti ccp ابزاری کلیدی و بسیار اختصاصی برای تشخیص و پیش‌بینی آرتریت روماتوئید است. ترکیب آن با RF،ESR و ANA به پزشک کمک می‌کند تصمیم دقیق‌تری برای تشخیص و درمان بگیرد. تست Anti CCP در کودکان و بزرگسالان قابل انجام است و عوارض کمی دارد. نتیجه مثبت قوی و تیتر بالا هشدار به RA فعال یا تهاجمی است، اما نتیجه منفی لزوماً RA را رد نمی‌کند.

مورد تایید و بازبینی شده توسط:
دکتر مهران غزالی بینا(فلوشیپ علوم آزمایشگاهی)