هپاتیت چیست؟ آشنایی با علائم، راه‌های انتقال و روش‌های پیشگیری

هپاتیت (Hepatitis) به معنی التهاب در پارانشیم کبد (ضایعه مزمن غیرقابل بازگشت کبدی) است و به دلایل مختلفی می‌تواند ایجاد شود که بعضی از آن‌ها قابل سرایت هستند و برخی دیگر مسری نیستند. از عواملی که باعث ایجاد هپاتیت می‌شوند، می‌توان به افراط در مصرف الکل، اثر برخی داروها، آلودگی به باکتری و همچنین عفونت برخی ویروس‌ها اشاره کرد. هپاتیت ویروسی منجر به عفونت کبدی می‌شود.

عامل بیماری هپاتیت ویرال (ویروسی)، یک ویروس است و در ابتدا می‌تواند مانند یک سرماخوردگی بروز کند؛ اما بیماری مزمن هپاتیت C، برخلاف سرماخوردگی معمولی، به دلیل از کار افتادن کبد و دشوار بودن درمان، می‌تواند حیات بیمار را تهدید کند.

بیشتر مبتلایان به هپاتیت B و C علائمی ندارند. برخی از این بیماران علائم عفونت ویروسی را نشان می‌دهند؛ از قبیل خستگی، دل‌درد، درد عضلانی، تهوع و بی‌اشتهایی. اما در موارد پیشرفته، علائم نارسایی کبدی بروز می‌کند که شامل تورم شکم، اندام‌ها، یرقان و خونریزی‌های گوارشی است.

انواع هپاتیت؛ تفاوت هپاتیت A، B، C، D و E چیست؟

کدام نوع هپاتیت خطرناک است؟ در این بخش با انواع هپاتیت آشنا خواهیم شد.

هپاتیت A 

 هپاتیت A نوعی التهاب ویروسی در پارانشیم کبد است. ویروس هپاتیت A از خانواده پیکورناویروس‌ها و جنس هپاتوویروس است که پیش‌تر تحت عنوان آنتروویروس ۷۲ طبقه‌بندی شده بود، اما اکنون با نام هپاتیت عفونی شناخته می‌شود.

این ویروس کروی‌شکل است و تقارن ۲۰ وجهی دارد. بدون پوشش است و یک RNA ویروس (RNA مثبت) محسوب می‌شود. از طریق دهان و مدفوع انتقال می‌یابد. دوره نهفتگی آن تقریباً یک ماه است. بیماری مزمن کبدی ایجاد نمی‌کند، به‌ندرت کشنده است و هیچ نشانه آنتی‌ژنی مشترکی با دیگر ویروس‌های کبدی ندارد.

انسان و میمون، میزبان‌های طبیعی این ویروس هستند. نوکلئوکپسید آن در برابر اتر و اسید، نسبت به سایر پیکورناویروس‌ها مقاوم‌تر است و به همین علت باید در برخورد با بیماران مبتلا احتیاط کرد. این ویروس با استفاده از گیرنده‌های سطح سلول‌های کبدی وارد سلول می‌شود و از طریق دستگاه گوارش، فرد را آلوده می‌کند.

احتمالاً در سلول‌های اپیتلیال روده تکثیر پیدا می‌کند. اگرچه اینترفرون (نوعی پروتئین که سلول‌های میزبان در پاسخ به تهاجم عامل بیماری‌زا آزاد می‌کنند و موجب تحریک سیستم ایمنی و افزایش مقاومت بدن می‌شود) باعث محدود شدن ویروس می‌شود، اما سیستم ایمنی نیز در آسیب رساندن به سلول‌های کبدی آلوده به ویروس و حذف آن‌ها از بدن بی‌تأثیر نیست.

به دنبال ضایعات سلول‌های کبدی، یرقان ظاهر می‌شود. این ویروس از طریق صفرا وارد روده و مدفوع می‌شود و از ۱۰ روز قبل از ظهور علائم و ایجاد آنتی‌بادی، در مدفوع وجود دارد و از همین طریق منتشر می‌شود.

علائم هپاتیت A چیست؟

علائم بالینی آن شامل خستگی، بی‌اشتهایی، ضعف، تهوع، شکم‌درد، یرقان و تیره شدن رنگ ادرار است. این بیماری در افراد بالغ شدیدتر از کودکان است. در کودکان، اغلب بدون جلب توجه سپری می‌شود و در بیشتر موارد، بهبودی کامل حاصل می‌شود.

حداکثر شیوع این بیماری بین سنین ۱۵ تا ۳۰ سال است. بیش از ۸۰ درصد بزرگسالانی که به هپاتیت A مبتلا می‌شوند، تا ۸ هفته بیمار هستند و حدود ۳۰ روز کاری را از دست می‌دهند. مرحله پیش‌یرقانی، ۵ تا ۷ روز طول می‌کشد و با شروع ناگهانی تب، ناخوشی، بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، درد شکم و سردرد خود را نشان می‌دهد.

علائم کمتر شایع شامل لرز، میالژی (درد عضلانی)، آرترالژی (درد مفصلی همراه با التهاب)، سرفه، اسهال، یبوست، خارش و کهیر هستند. نشانه‌های موجود در معاینه فیزیکی عبارت‌اند از هپاتومگالی (بزرگی کبد) و اسپلنومگالی (بزرگی طحال).

مرحله یرقانی که ۳ تا ۳۰ روز طول می‌کشد، با بیلی‌روبینمی کونژوگه (حالتی که به دنبال بیماری‌های کبدی و طحال ایجاد می‌شود) آغاز می‌شود و متعاقب آن، طی چند روز یرقان رخ می‌دهد و مدفوع به رنگ روشن و اصطلاحاً خاک‌رسی (Clay-colored) درمی‌آید. عفونت مزمن رخ نمی‌دهد.

وجود و شدت علائم عفونت با ویروس هپاتیت A به سن بیمار بستگی دارد. تقریباً ۷۰ درصد از بزرگسالان آلوده، دچار علائمی مانند یرقان می‌شوند. در مقابل، تنها ۳۰ درصد از کودکان کوچک‌تر از ۶ سال دچار علائم می‌شوند که این علائم نیز معمولاً غیراختصاصی، شبیه آنفلوآنزا و بدون یرقان هستند.

در اکثر بیماران مبتلا به هپاتیت A، تیتر HAV IgM بالا است؛ بنابراین، مهم‌ترین تست سرولوژی، بررسی HAV IgM است که به روش رادیوایمنواسی و الایزا (ELISA) قابل اندازه‌گیری است. همچنین بررسی بیلی‌روبین نیز برای ارزیابی اختلال کبدی ارزشمند است.

آزمون IgM ضد ویروس هپاتیت A، آزمایش تایید کننده ارجح برای هپاتیت A است؛ زیرا هنگامی که روی نمونه‌های حاصل از فردی دارای علائم ظاهری انجام شود، حساسیت و ویژگی بالایی دارد. IgM سرمی ضد ویروس هپاتیت A را می‌توان ۵ تا ۱۰ روز قبل از شروع علائم ردیابی کرد و سطح این آنتی‌بادی به مدت ۴ تا ۶ ماه همچنان بالا باقی می‌ماند. سطح IgG ضد ویروس هپاتیت A نیز اندکی پس از IgM افزایش می‌یابد. این ایمونوگلوبولین در سراسر طول عمر فرد باقی می‌ماند و موجب ایجاد ایمنی خواهد شد.

هپاتیت B از انواع هپاتیت

هپاتیت B نوعی بیماری ویروسی در انسان است که بیشترین آسیب را به کبد وارد می‌کند. ویروس این بیماری یکی از جدی‌ترین انواع هپاتیت را ایجاد می‌کند.

علائم هپاتیت B؛ از نشانه‌های اولیه تا علائم پیشرفته

علائم و نشانه‌های هپاتیت B معمولاً حدود ۳ ماه پس از آلوده شدن به ویروس HBV ظاهر می‌شوند و می‌توانند طیف گسترده‌ای از علائم را شامل شوند. علائم عفونت هپاتیت B عبارت‌اند از:

• درد شکم
• ادرار تیره
• تب
• درد مفاصل و ماهیچه‌ها
• حالت تهوع و استفراغ
• زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها
• خستگی و ضعف

هپاتیت B چگونه منتقل می‌شود؟

عامل ابتلا به بیماری هپاتیت B، ویروس HBV یا ویروس هپاتیت B است. راه‌های معمول انتقال این ویروس به بدن عبارت‌اند از:

• تماس جنسی

در صورتی که رابطه جنسی محافظت‌نشده با فرد مبتلا برقرار شود و خون، بزاق، مایع منی یا ترشحات واژنی او وارد بدن فرد مقابل شود، احتمال انتقال ویروس وجود دارد.

• استفاده از سوزن مشترک

ویروس هپاتیت B به‌راحتی از طریق سوزن و سرنگ آلوده به خون فرد مبتلا منتقل می‌شود. این راه انتقال، استفاده از تیغ اصلاح و لوازم دندان‌پزشکی غیراستریل را نیز شامل می‌شود.

• انتقال از مادر به فرزند

زنان باردار مبتلا به این بیماری می‌توانند ویروس را به فرزند خود منتقل کنند.

• انتقال از طریق خون و فرآورده‌های خونی

انتقال خون و فرآورده‌های خونی آلوده از فرد مبتلا به فرد سالم نیز از راه‌های انتقال هپاتیت B است. امروزه، به دلیل بررسی خون‌های اهدایی از نظر وجود ویروس هپاتیت پیش از انتقال، احتمال ابتلا از این طریق بسیار کاهش یافته است؛ اما در گذشته، به‌ویژه بیماران هموفیلی که نیاز به تزریق مکرر خون داشتند، اغلب از این راه به هپاتیت مبتلا می‌شدند.

هپاتیت C یکی از انواع هپاتیت

هپاتیت C نوعی عفونت است که عمدتاً کبد را تحت تأثیر قرار می‌دهد. عامل این بیماری، ویروس هپاتیت C (HCV) است. هپاتیت C اغلب بدون علامت است، اما عفونت مزمن آن می‌تواند موجب ایجاد نکروز در کبد شود و پس از چند سال به سیروز کبد (التهاب شدید کبد) منجر گردد. در برخی موارد، افراد مبتلا به سیروز کبد دچار نارسایی کبد، سرطان کبد یا گشادشدگی شدید عروق مری(واریس مری) و معده می‌شوند که این وضعیت می‌تواند باعث خونریزی شدید شود.

افراد معمولاً از طریق تماس با خون آلوده، ناشی از مصرف درون‌وریدی مواد مخدر، استفاده از تجهیزات پزشکی ضدعفونی‌نشده و تزریق خون، به هپاتیت C مبتلا می‌شوند. تاکنون این ویروس به‌عنوان عامل بیماری در سایر حیوانات شناخته نشده است.

اینترفرون و ریباویرین از داروهای استاندارد برای درمان HCV هستند. بین ۵۰ تا ۸۰ درصد افرادی که با این داروها تحت درمان قرار می‌گیرند، بهبود می‌یابند. افرادی که به سیروز یا سرطان کبد مبتلا می‌شوند، ممکن است به پیوند کبد نیاز پیدا کنند، اما ویروس در بسیاری از موارد پس از پیوند نیز مجدداً عود می‌کند. تاکنون هیچ واکسنی برای هپاتیت C تولید نشده است.

علائم هپاتیت C چیست؟ نشانه‌هایی که نباید نادیده بگیرید

علائم این بیماری اغلب خفیف و غیراختصاصی هستند و می‌توانند شامل کاهش اشتها، خستگی، تهوع، دردهای مفصلی یا عضلانی و کاهش وزن باشند. تنها تعداد کمی از موارد عفونت حاد با زردی همراه است.

• عفونت مزمن

اکثر افراد در دهه‌های نخست پس از ابتلا، علائم بسیار خفیفی را تجربه می‌کنند یا هیچ علامتی ندارند؛ اگرچه هپاتیت C مزمن می‌تواند با خستگی همراه باشد. هپاتیت C در افرادی که سال‌ها به این بیماری مبتلا بوده‌اند، یکی از مهم‌ترین علل بروز سیروز و سرطان کبد به شمار می‌رود.

بین ۱۰ تا ۳۰ درصد افرادی که بیش از ۳۰ سال به این بیماری مبتلا بوده‌اند، به سیروز کبد دچار می‌شوند. احتمال بروز سیروز در افرادی که هم‌زمان به هپاتیت B یا HIV مبتلا هستند، همچنین در افراد دارای اعتیاد به الکل و مردان، بیشتر است.

افراد مبتلا به سیروز کبد، حدود ۲۰ برابر بیش از سایر افراد در معرض ابتلا به سرطان کبد قرار دارند و میزان بروز این سرطان در آن‌ها سالانه بین ۱ تا ۳ درصد است. در افراد مبتلا به اعتیاد به الکل، این خطر تا ۱۰۰ برابر افزایش می‌یابد. هپاتیت C عامل ۲۷ درصد موارد سیروز کبد و ۲۵ درصد موارد سرطان کبد است.

سیروز کبد می‌تواند منجر به افزایش فشار خون در وریدهای متصل به کبد، تجمع مایع در شکم(آسیت)، خونریزی یا کبود شدگی آسان، گشادشدگی وریدها، به‌ویژه در مری و معده، زردی (زرد شدن پوست) و آسیب مغزی شود.

• اثرات خارج از کبد

هپاتیت C در موارد نادر با سندرم شوگرن (نوعی اختلال در سیستم ایمنی بدن)، کاهش تعداد پلاکت‌های خون، بیماری‌های مزمن پوستی، دیابت و لنفوم غیرهوچکینی نیز همراه است.

هپاتیت D

ویروس هپاتیت D، مانند هپاتیت B، از طریق مایعات بدن منتقل می‌شود. هر دو ویروس با یک روش مشترک به سلول میزبان متصل می‌شوند. یک فرد ممکن است به‌طور هم‌زمان به عفونت هپاتیت B و D مبتلا شود. همانندسازی ویروس با آسیب رساندن به سلول میزبان (سلول‌های کبدی) همراه است. صدمات ناشی از ویروس هپاتیت D به سلول‌های کبدی، برخلاف ویروس هپاتیت B، تنها به پاسخ ایمنی سلول میزبان محدود نمی‌شود. همچنین، احتمال بروز عفونت مزمن هپاتیت D در افراد مبتلا به هپاتیت مزمن B نیز وجود دارد.

علائم هپاتیت D  و روش های درمان

هپاتیت D در کودکان و بزرگسالان مبتلا به هپاتیت B ایجاد می‌شود. اساس تشخیص آزمایشگاهی این بیماری، افزایش آنزیم‌های کبدی است. بررسی آنتی‌ژن و ژنوم ویروس در خون نیز در تشخیص آن مفید است.

تاکنون درمان اختصاصی برای هپاتیت D پیشنهاد نشده است، اما از آنجا که همانندسازی این ویروس به وجود هپاتیت B وابسته است، پیشگیری از هپاتیت B در پیشگیری از ابتلا به هپاتیت D نیز موثر خواهد بود. واکسیناسیون علیه هپاتیت B، حذف فرآورده‌های خونی آلوده، خودداری از مصرف مواد مخدر تزریقی و کنترل افراد ناقل ویروس، از مهم‌ترین راه‌های جلوگیری از انتشار هپاتیت D هستند.

هپاتیت E، از انواع هپاتیت

هپاتیت E نوعی التهاب ویروسی در پارانشیم کبد است که عامل آن ویروس هپاتیت E (HEV) است. در گذشته، این بیماری را هپاتیت اپیدمیک Non-A Non-B نیز می‌نامیدند. ویروس هپاتیت E یک RNA ویروس فاقد کپسول است که از طریق مسیر مدفوعی ـ دهانی و آب‌های آلوده منتقل می‌شود. شیوع این بیماری به‌صورت تک‌گیر و همه‌گیر است و اپیدمی‌های آن در کشورهای در حال توسعه شایع‌تر هستند. این ویروس نخستین بار در جریان یک اپیدمی در هند، در سال ۱۹۵۵، شناسایی شد. بزرگ‌ترین اپیدمی گزارش‌شده تاکنون، حدود ۱۰۰ هزار نفر را در شمال غربی چین مبتلا کرده است.

این ویروس اغلب باعث ایجاد یک عفونت حاد، خود محدود شونده و خوش‌خیم می‌شود و به‌ندرت خطرناک است؛ مگر در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی یا زنان باردار. علائم اصلی بیماری شامل تب، زردی، بی‌اشتهایی، تهوع، ضعف و بی‌حالی است. تشخیص بیماری بر اساس آزمایش‌های تشخیصی انجام می‌شود و درمان اختصاصی برای آن وجود ندارد. در کشور چین، واکسنی علیه این ویروس تولید شده است.

موثرترین راه پیشگیری از آلودگی به ویروس هپاتیت

اگرچه همه انواع هپاتیت یک عضو از بدن، یعنی کبد، را درگیر می‌کنند، اما راه‌های انتقال آن‌ها یکسان نیست. به همین دلیل، آگاهی از روش‌های پیشگیری می‌تواند نقش بسیار مهمی در کاهش خطر ابتلا به این بیماری داشته باشد. خوشبختانه بسیاری از موارد ابتلا به هپاتیت با رعایت چند نکته ساده بهداشتی و انجام اقدامات پیشگیرانه قابل کنترل هستند.

موثرترین راه پیشگیری، بسته به نوع ویروس هپاتیت، متفاوت است؛ اما رعایت اصول بهداشتی، دریافت واکسن در مواردی که امکان‌پذیر است و پرهیز از تماس با خون یا مایعات آلوده، مهم‌ترین اقدامات برای محافظت از سلامت کبد به شمار می‌روند.

• واکسیناسیون

واکسن هپاتیت A و هپاتیت B یکی از موثرترین روش‌های پیشگیری از ابتلا به این دو نوع هپاتیت است. همچنین از آنجا که ویروس هپاتیت D تنها در افراد مبتلا به هپاتیت B ایجاد بیماری می‌کند، واکسیناسیون علیه هپاتیت B می‌تواند از ابتلا به هپاتیت D نیز جلوگیری کند.

• رعایت بهداشت فردی

شستن مرتب دست‌ها با آب و صابون، به‌ویژه قبل از غذا خوردن و پس از استفاده از سرویس بهداشتی، خطر انتقال هپاتیت A و E را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

• مصرف آب و غذای سالم

استفاده از آب آشامیدنی بهداشتی، شست‌وشوی کامل میوه و سبزیجات و پرهیز از مصرف غذاهای آلوده یا نیم‌پز، از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از هپاتیت A و E محسوب می‌شود.

• پرهیز از استفاده مشترک از وسایل شخصی

وسایلی مانند تیغ اصلاح، مسواک، ناخن‌گیر و هر وسیله‌ای که ممکن است با خون تماس داشته باشد، نباید به‌صورت مشترک استفاده شوند؛ زیرا می‌توانند زمینه انتقال هپاتیت B و C را فراهم کنند.

• رعایت نکات ایمنی در مراکز درمانی و آرایشگاه‌ها

استفاده از تجهیزات استریل و یک‌بارمصرف در مراکز درمانی، دندان‌پزشکی، آرایشگاه‌ها و مراکز انجام تاتو یا پیرسینگ، نقش مهمی در جلوگیری از انتقال ویروس دارد.

• رابطه جنسی ایمن

استفاده از روش‌های محافظتی در روابط جنسی، به‌ویژه در صورت ناشناخته بودن وضعیت سلامت شریک جنسی، احتمال انتقال هپاتیت B را کاهش می‌دهد.

• خودداری از مصرف سرنگ مشترک

استفاده از سرنگ و سوزن مشترک یکی از مهم‌ترین عوامل انتقال هپاتیت B و C است. استفاده از تجهیزات استریل و یک‌بارمصرف، خطر انتقال این ویروس‌ها را به حداقل می‌رساند.

چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به هپاتیت هستند؟

برخی افراد بیش از دیگران در معرض خطر ابتلا به هپاتیت قرار دارند، از جمله:

• کارکنان مراکز درمانی و آزمایشگاه‌ها 
• افرادی که تزریق مکرر خون یا فرآورده‌های خونی دریافت می‌کنند. 
• افراد مصرف‌کننده مواد مخدر تزریقی
• اعضای خانواده فرد مبتلا به هپاتیت B
• افرادی که روابط جنسی پرخطر دارند.
• مسافران کشورهای با شیوع بالای هپاتیت A و E

در صورتی که در یکی از گروه‌های پرخطر قرار دارید یا احتمال تماس با ویروس برای شما وجود داشته است، بهتر است با پزشک مشورت کرده و در صورت نیاز، آزمایش‌های تشخیصی هپاتیت را انجام دهید. تشخیص زودهنگام بیماری، علاوه بر کمک به درمان مؤثرتر، از انتقال ویروس به سایر افراد نیز جلوگیری می‌کند.

سخن نهایی
هپاتیت به التهاب کبد گفته می‌شود و می‌تواند به دلایل مختلفی از جمله عفونت‌های ویروسی ایجاد شود. انواع مختلف هپاتیت شامل A، B، C، D و E هستند که هر یک از نظر راه انتقال، علائم، شدت بیماری و روش‌های پیشگیری با یکدیگر تفاوت دارند. برخی از انواع هپاتیت، مانند هپاتیت A و E، معمولاً به‌صورت حاد بروز کرده و در بیشتر موارد بهبود می‌یابند؛ در حالی که هپاتیت B، C و D می‌توانند به عفونت مزمن، سیروز کبد و حتی سرطان کبد منجر شوند.

تشخیص زودهنگام، انجام آزمایش‌های تشخیصی، رعایت اصول بهداشتی، واکسیناسیون در مواردی که واکسن وجود دارد و مراجعه به پزشک در صورت مشاهده علائم، نقش مهمی در پیشگیری از عوارض این بیماری دارند. آگاهی از راه‌های انتقال و شناخت علائم هپاتیت نیز می‌تواند به کنترل بیماری و حفظ سلامت کبد کمک کند.