آنچه باید در مورد دیابت نوع اول و درمان با انسولین بدانید

دیابت نوع اول چیست؟

سلول‌های بدن هر انسان بایستی برای رشد و نمو انرژی کسب نماید که این انرژی از طریق قند خون موجود در بدن تامین می شود. منبع اصلی قند خون غذاهایی است که مصرف می شود و تنظیم قند خون توسط هورمون انسولین صورت می گیرد که از لوزالمعده ترشح می شود.

اختلال در عملکرد لوزالمعده ممکن است در اثر کم شدن ساخت انسولین یا اصلاً ساخته نشدن انسولین ایجاد شود و در نتیجه مقدار قابل توجهی قند خون در جریان خون باقی می‌ماند و دیابت نوع اول ایجاد می شود. در حالت ناشتا قند خون طبیعی بین 65 الی 100 می باشد و قند خون بین101 تا 124 معمولاً نشان دهنده شروع مرحله قبل از دیابت(Prediabetes)می باشد.

در این نوع دیابت، غده پانكراس توانایی تولید انسولین را ندارد و تولید انسولین بسیار كم یا متوقف میشود. دیابت نوع یك معمولاً در دوران كودكی یا نوجوانی آغاز میشود، اما ممكن است در هر سنی شروع شود. متخصصان، این نوع دیابت را یك بیماری خود ایمنی دانسته و معتقدند كه عامل وراثت و عوامل محیطی به درجات نامعلوم در ایجاد آن مؤثر هستند.

علائم و نشانه های دیابت نوع اول

در صورتیكه دیابت نوع یك دارید و قند خون شما در نتیجه عدم رعایت پرهیز غذایی، نداشتن فعالیت بدنی و كافی نبودن مقدار انسولین دریافتی یا به واسطه بیماری یا تنش روحی بالا برود، علایم زیر به‌وجود می‌آیند: 

• افزایش تشنگی و پرنوشی  
• ادرار کردن به دفعات زیاد 
• گرسنگی و پر خوری 
• کاهش وزن بدون علت 
• ضعف و خستگی عمومی 
• تاری دید و تهوع و استفراغ 

شباهت دیابت نوع یك و دو چیست؟ 

نكته مشترك این دو نوع دیابت این است كه در هر دوی آن‌ها، قند خون بسیار بالا میرود(هیپرگلیسمی). در صورتی که قند خون سال‌ها بالا بماند، عوارض دیابت به وجود می آیند.

فرق دیابت نوع یک و دو چیست؟

تفاوت اساسی بین این دو نوع دیابت آن است كه در دیابت نوع اول، فرد برای ادامه حیات نیاز به مصرف انسولین دارد، زیرا سلول‌های بتای لوزالمعده از بین رفته است و بدن قادر به تولید انسولین نیست. اگرچه بعضی از افراد مبتلا به دیابت نوع دو نیاز به مصرف انسولین پیدا میكنند؛ اما غالباً شروع مصرف انسولین پس از عدم پاسخ به درمان با قرص‌های خوراكی است.

 عوارض بیماری دیابت 

 از جمله عوارض دیابت عبارتند از: 

1. عوارض کوتاه مدت که شامل کاهش ناگهانی قند خون و یا افزایش قند خون و مقدار بیش از حد اسید در خون (کتواسیدوز) است که نیاز به اقدام فوری دارد. 

2. افت ناگهانی قند خون: قند خون کمتر از حدود 65، از موارد فوریتی است که در اثر فراموش کردن یک وعده غذا یا دیر مصرف کردن غذا، فعالیت شدید یا مصرف کردن انسولین بیش از نیاز ایجاد می‌شود که علائم آن شامل احساس گرسنگی، بی‌قراری و گریه، ضعف و لرزش دست ها، زانوها و عضله ها، رنگ پریدگی پوست و تعریق، تپش قلب، تاری دید و سیاهی رفتن چشم‌ها، سردرد و سوزش سر دل در حالت ناشتا، تهوع و احساس مورمور شدن در زبان و لب ها و نبود تمرکز حواس، عصبانیت و خستگی. 

 اقدامات حین افت ناگهانی قند خون

هنگام افت قند خون باید سریعا به موارد زیر توجه داشته باشید از جمله کارهایی که باید انجام دهید شامل موارد زیر است: 
1. با شروع علائم، فعالیت بدنی قطع شود. 
2. مصرف گلوکز به صورت سه یا چهار حبه قند در یک لیوان آب 
3. یک قاشق غذاخوری عسل یا شکر 

در صورت عدم بهبود می توان تکرار کرد. و به دنبال بهتر شدن حال بیمار یک وعده غذای کامل به بیمار داد. اگر پس از ۱۰ تا ۱۵ دقیقه و تکرار آن بیمار احساس بهبودی نکرد با مرکز اورژانس تماس گرفته شود.

علائم افت قند خون چیست؟

علامت هایی که هنگام افت قندخون ممکن است تجربه کنید، عبارتند از: 

• تپش قلب
• تعریق
• سرگیجه
• سردرد
• رنگ پریدگی
• ضعف و لرزش
• گرسنگی
• سوزن سوزن شدن لب‌ها و دهان
• گیجی یا عدم تمرکز
• تهوع
• اضطراب
• از دست دادن هوشیاری 
• گیجی و بی قراری
• تشنج

علل بروز هیپوگلیسمی(كاهش قند خون) چیست؟

عوامل زیادی باعث كاهش قندخون میشوند كه از بین آن‌ها میتوان به موارد زیر اشاره كرد:

• به تأخیر انداختن یا حذف یك وعده غذایی
• مصرف بیش از حد انسولین
• عدم مصرف مواد غذایی قندی كافی در یك وعده غذایی
• افزایش ناگهانی فعالیت‌های ورزشی 

اگر هوشیاری بیمار کاهش یابد یا بیمار قادر به خوردن نباشد، تا رسیدن اورژانس باید بیمار را به پهلو خوابانیده و چانه اش را به سمت پایین بکشید و مقداری عسل را به داخل مخاط دهان بیمار بمالید تا مرکز اورژانس بیاید. بهتر است در رابطه با رعایت قند خون و جلوگیری از افت ناگهانی آن به موارد زیر توجه کنید: 

•  همواره آزمایشات قند و ادرار در زمان تعیین شده و به طور منظم انجام شود. 
• رژیم غذایی رعایت شود.
• همیشه دو حبه قند یا آبنبات سفت همراه داشته باشید.
• بیمار باید علائم کاهش قند خون را بداند تا بتواند اقدام سریع انجام دهد.
• در خوردن وعده های غذایی خود کوتاهی نکند و آن را با اهمیت جلوه بدهد.
• در زمان افزایش قند خون مایعات بدون قند به او داده شود و انسولین خود را طبق دستور پزشک تزریق نماید.
• قبل از انجام ورزش یا فعالیت شدید، یک میان وعده غذایی مصرف کند.
• در زمان بین وعده های غذایی و پس از آن و نیز در زمان اوج اثر دارو(به ویژه انسولین) متوجه علائم کاهش قند خون باشد. 

افزایش قند خون(هیپرگلایسمی) 

به شرایطی که طی آن قند خون بالا می رود و در صورت عدم کنترل، علائم بیماری تشخیص دیابت را نشان می دهد هیپرگلایسمی می‌گویند. از جمله علائم رایج آن پرنوشی، پرادراری، خستگی، بی حالی و گرفتگی عضلانی است. 

 علت های افزایش قند خون

• عدم تزریق انسولین 
• مصرف زیاد از حد غذا
• کاهش فعالیت بدنی
• وضعیت تنش زا یا پر اضطراب برای بیمار 

علائم افزایش قند خون چیست؟ 

هنگامی كه قند موجود در خون وارد سلول‌ها نشود، انرژی مورد نیاز سلول‌ها تأمین نمیشود و ممكن است شخص، احساس خستگی و بیحالی كند. عدم ورود قند به درون سلول‌ها باعث میشود مواد قندی به مصرف بدن نرسند و بدون مصرف در خون باقی بمانند پس سلول‌های بدن گرسنه شده و شخص لاغر و ضعیف شده و در حالیكه احساس گرسنگی میكند، مقدار زیادی غذا میخورد.

بالا بودن قند خون، باعث میشود كلیه‌ها مقداری از آن را دفع كنند. برای دفع قند اضافی خون، كلیه‌ها باید مقداری از آب بدن را نیز به همراه آن دفع نمایند پس حجم ادرار افزایش مییابد و در حالیكه فرد مقدار زیادی آب و مایعات مینوشد، دائماً تشنه است. قند خون بالا، شخص مبتلا به دیابت را آماده ابتلا به عفونت‌های مختلف میكند: مثل عفونت‌های ادراری یا عفونت‌های پوستی و ....  

راهکارهایی برای جلوگیری از افزایش قند خون 

برای جلوگیری از افزایش قند خون، بهتر است به موارد زیر توجه کنید. 

•  استفاده از غذاها و نوشیدنی های بدون قند
• اندازه گیری قند خون با گلوکومتر
• تزریق انسولین طبق دستور پزشک
• رعایت برنامه غذایی و دارویی و ورزشی
• انجام آزمایش ادرار جهت چک کردن کتون در ادرار 

افزایش اسیدهای خون(کتواسیدوز دیابتی) 

یک عارضه حاد دیابت است که زمانی رخ می دهد که بیمار تعدادی از تزریق های انسولین را فراموش کرده یا جا بیاندازد، تحت فشار شدیدی(استرس) باشد یا آسیب یا بیماری حادی مانند عفونت داشته باشد که در نتیجه سلول های عضلانی بیمار، دچار کمبود قند و انرژی شده و بدن چربی ها را به عنوان سوخت می‌سوزاند در نتیجه موادی به نام کتون ایجاد می شوند که خون را اسیدی می کنند و آزمایش های ادرار، افزایش متوسط یا شدید کتون را نشان می دهد. 

عوارض بلند مدت دیابت چیست؟

امروزه روشن شده است كه بالا بودن قند خون به مدت طولانی اثرات مخربی بر اعضاء مختلف بدن دارد كه از آن‌ها به عنوان عوارض مزمن دیابت یاد میشود و عبارتند از:

• آسیب رسیدن به رگ‌های خونی به‌ویژه در قلب، مغز و پاها
• اختلال دید به دلیل آسیب دیدن شبکیه چشم (رتینوپاتی)
• آسیب‌های كليوي كه سرانجام ممكن است به نارسایی كلیه منجر شوند (نفروپاتی)
• آسیب‌های اعصاب محیطی كه باعث از بین رفتن حس، درد و... به‌ویژه در پاها میشوند (نوروپاتی)

چه عواملی موجب افزایش سرعت پیشرفت دیابت میشود؟

غیر از بالا بودن قند خون در بیماری دیابت، عوامل دیگری هم ممكن است وجود داشته باشند كه سبب تسریع پیشرفت عوارض بیماری شوند. برخی از این عوامل عبارتند از:

• كلسترول بالا   
• فشار خون بالا
• تری گلیسیرید بالا
• استعمال دخانیات
• ناآگاهی فرد از عوارض احتمالی دیابت و چگونگی پیشگیری از بروز آن‌ها

توصیه‌های لازم برای جلوگیری از پیشرفت عوارض دیابت كدامند؟  

بدون همكاری تمام اعضای گروه دیابت، دیابت به‌خوبی درمان نخواهد شد و فرد دیابتی یكی از اعضای اصلی این گروه است. به كمك سایر اعضا میتوانید در مورد دیابت و پیش‌گیری از بروز عوارض آن اطلاعات لازم را به دست آورید. كسب آگاهی در مورد شرایط موجود، در به‌دست آوردن مهارت‌های لازم به شما كمك میكند تا بتوانید در درمان دیابت خود نقش فعالی داشته باشید.

درمان دیابت نوع یک چگونه است؟

هدف از درمان دیابت نوع یك این است كه قند خون ناشتا در محدوده طبیعی(130-90 میلیگرم دردسیلیتر) بوده و قند خون، دو ساعت پس از صرف غذا، كم‌تر از 180 میلیگرم باشد. برای رسیدن به این هدف باید انسولین مورد نیاز بدن، روزانه تزریق شود. انسولین تزریقی با كمك پرهیز غذایی و فعالیت بدنی، قند خون شما را تعدیل میكند. در بدن افراد غیردیابتی، انسولین به‌طور خودكار و متناسب با مقدار قند موجود در غذا، تحرك فرد و میزان استرسی كه دارد ترشح میشود. اما در بدن افراد دیابتی، فرد بیمار باید این تعادل را با یك برنامه‌ریزی منظم در تزریق انسولین شخصاً برقرار كند. 

بهترین رژیم غذایی برای افراد مبتلا به دیابت

منظور از پرهیز غذایی، همان برنامه صحیح صرف غذا است. پرهیز غذایی در درمان بیماری دیابت نقش اساسی دارد. به این دلیل است كه افرادی كه به تازگی دچار دیابت شده‌اند، به منظور كمك در تشخیص عادات غذایی صحیح و رعایت برنامه غذایی مناسب، نیاز به مشاوره و راهنمایی دارند.

باید بدانیم كه چیز ثابتی به‌نام پرهیز غذایی دیابتی وجود ندارد. برنامه غذایی دیابتی در واقع یك برنامه سالم و صحیح برای همه افراد است، بنابراین لازم نیست كه برای یك بیمار دیابتی غذاهای جداگانه‌ای در منزل تهیه شود، پیروی از برنامه غذایی سالم برای همه افراد مفید و ضروری است.
نكات مهم برنامه غذایی دیابتی شامل: مقدار غذا، زمان صرف غذا و نوع مواد غذایی مصرفی هستند. به یاد داشته باشید كه همواره باید بین صرف غذا، میزان فعالیت و میزان انسولین مصرفی تعادل برقرار شود تا مقدار قند خون به حد طبیعی نزدیك شود.

در افراد سالم این تعادل به خودی خود صورت میگیرد اما در افراد دیابتی برقراری این تعادل به عهده خود شخص است به این ترتیب كه انسولین روزانه در چند نوبت مورد نیاز به بدن تزریق میشود و البته لازم است كه در فواصل منظم و مناسب، غذا نیز مصرف شود تا قندخون بیش از حد كاهش نیابد.

مصرف كل كالری(غذا) در یك یا دو وعده غذایی بزرگ سبب افزایش بی رویه قندخون میشود. خوردن وعده‌های كوچك تر با دفعات بیش تر باعث میشود ورود كربوهیدرات به بدن شما به‌تدریج و پیوسته صورت گیرد و در نتیجه میزان قند خون نوسان كم‌تری داشته باشد.

رعایت همین اصل ساده سبب كنترل وزن و نیاز به مصرف مقادیر كمتر انسولین میشود. اگر شما انسولین مصرف میكنید، حذف وعده غذایی سبب گرسنه‌تر شدن، بدخلقی و عدم تمركز و زیاد خوردن در پایان روز خواهد شد. خوردن به دفعات(سه وعده غذا و سه میان وعده)در فواصل منظم(حداكثر فاصله بین وعده‌ها و میان وعده‌ها 3 ساعت باشد)، بهترین برنامه برای یك فرد مبتلا به دیابت نوع1 است كه انسولین تزریق میكند. 

بهترین غذاها برای افراد دیابتی

در هر یك از وعده‌های اصلی (صبحانه، ناهار، شام) یا میان وعده‌های غذایی، مقداری كربوهیدرات مركب یا غذاهای نشاسته‌ای بگنجانید. بعضی از این مواد غذایی عبارتند از: نان گندم كامل، غلات كامل میوه، سیب‌زمینی، ماكارونی، برنج و حبوبات. مصرف این مواد غذایی جهت برقراری تعادل با انسولین لازم و ضروری است و باید به میزان مناسب چه در وعده‌های اصلی و چه در میان وعده‌ها در طول روز توزیع شوند.

با دریافت مقدار زیاد كربوهیدرات، قند خون به‌سرعت بالا میرود و در مقابل مصرف كم كربوهیدرات‌ها باعث افت قند میشود. بنابراین توصیه میشود، به‌طور مرتب مقدار متعادلی از كربوهیدرات (كه كارشناس تغذیه به شما توصیه كرده است) را مصرف نمایید.

پایش منظم قند خون چگونه است؟ 

 اندازه‌گیری و پایش منظم قند خون، بخش بسیار مهمی از درمان بیماری دیابت را تشكیل میدهد. در صورتیكه یك دستگاه گلوكومتر(دستگاه اندازه‌گیری قندخون) تهیه نمایید و یاد بگیرید كه چگونه قند خونتان را با دستگاه اندازه بگیرید، به‌راحتی میتوانید اثر درمان را بررسی و تغییرات مورد نیاز در مقدار انسولین مصرفی را برای بهبود یا حفظ قند خون در حد طبیعی تخمین بزنید. 

به‌خصوص در شروع تزریق انسولین و در روزهای اول بهتر است روزی چهار بار قند خون خود را اندازه بگیرید تا پزشك بتواند مقدار دقیق انسولین مورد نیاز شما را تعیین كند. پس از تثبیت قند خون، میتوان دفعات اندازه‌گیری قند خون را كاهش داد. اما فراموش نكنیم كه 4 بار اندازه‌گیری قند در روز(قبل از هر غذا و قبل از خواب) برای حصول اطمینان از مناسب بودن مقدار انسولین همیشه مفید خواهد بود.

میزان نیاز یك فرد به انسولین هرگز ثابت نیست، برنامه زندگی مرتباً تغییر میكند، میزان فعالیت و ورزش، فعالیت‌ها و مشغله‌ كاری در روزها و ماه‌های مختلف، متفاوت هستند. نتایج اندازه‌گیری‌ها و آزمایش‌هایی كه انجام میدهید به شما كمك میكنند تا اثر درجات مختلف فعالیت بدنی را بر قند خون خود دریابید و مقدار انسولین لازم را با شرایط زندگی، نوع فعالیت و كارتان تطبیق دهید. روش‌های مختلفی برای ثبت قند خون وجود دارند، روشی را كه تسلط بیشتری بر آن دارید انتخاب كنید. مسئول آموزش دیابت می تواند این روش‌ها را به شما بیاموزد و در انتخاب مناسب‌ترین آن‌ها به شما كمك كند.

معاینات روتین افراد دیابتی توسط پزشک 

• نتایج اندازه‌گیریهای روزانه قند خون و درمان فعلی  
•  وزن بدن 
• در صورت لزوم فشارخون و چربی خون
• هموگلوبین قنددارشده (HbA1c )
• حداقل هر سال یك بار باید به متخصصین زیر مراجعه نمایید
• چشم‌پزشك، جهت بررسی و معاینه شبكیه چشم
• متخصص قلب وعروق، جهت بررسی عوامل خطرزای بیماری قلبی مثل فشارخون و چربی بالا و مصرف دخانیات